4-Бөлім. Практикалық жұмыс және әдістемелік ұсыныстар
Жапырақ ұлпаларының микроскопиялық құрылымын зерттеу арқылы зиянкестер мен фитопатогендердің әсерінен пайда болатын анатомиялық және морфологиялық өзгерістерді анықтау, жапырақ зақымдануының жасырын (макроскопиялық деңгейде көрінбейтін) диагностикалық белгілерін сипаттау.
Зиянкестермен және/немесе фитопатогендермен зақымданған және сау күйдегі жалпақ жапырақты ағаштардың жапырақ үлгілері.
Жапырақтың микроскопиялық құрылымы және зақымдану жағдайындағы анатомиялық өзгерістер.
Зерттеу жұмысы үшін алдымен сау және зақымданған жапырақ үлгілері таңдалады. Әр үлгі сыртқы морфологиялық белгілері бойынша алдын ала сипатталады: жапырақ бетінің түсі, дақтардың болуы, деформация, некроз ошақтары немесе минер іздері тіркеледі. Бұл кезең макроскопиялық бақылауды микроскопиялық талдаумен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Келесі кезеңде жапырақтан өте жұқа көлденең немесе бойлық кесінді дайындалады. Кесінді мүмкіндігінше біркелкі және мөлдір болуы тиіс, себебі бұл микроскоп арқылы ұлпалардың нақты құрылымын көруге жағдай жасайды. Дайындалған кесінді заттық әйнекке орналастырылып, үстіне бір тамшы дистилденген су тамызылып, жабын әйнекпен жабылады.
Микроскоп арқылы алдымен кіші үлкейту режимінде жапырақтың жалпы анатомиялық құрылымы қарастырылады. Бұл кезеңде эпидермис қабаты, кутикула, мезофилл (бағаналы және борпылдақ ұлпа), өткізгіш шоқтар (ксилема мен флоэма) анықталады.
Одан кейін үлкейту деңгейі арттырылып, әр қабаттың жасушалық құрылымы егжей-тегжейлі зерттеледі. Зақымданған жапырақтарда ерекше назар келесі белгілерге аударылады: эпидермис жасушаларының бұзылуы, кутикула тұтастығының өзгеруі, мезофилл жасушаларының деформациясы, жасушааралық кеңістіктің ұлғаюы, некроз аймақтары, саңырауқұлақ жіпшелері немесе бактериялық колонияларға ұқсас құрылымдардың болуы.
Сорғыш зиянкестер әсер еткен жағдайда флоэма аймағында каллоз түзілуі немесе өткізгіш түтікшелердің бітелуі байқалуы мүмкін. Әрбір микропрепарат бойынша байқалған белгілер жазбаша түрде тіркеліп, қажет болған жағдайда сызбалық сурет салынады. Бұл студенттің микроскопиялық құрылымдарды ғылыми тілде сипаттау дағдысын қалыптастырады.
| Ұлпа немесе құрылым | Ғылыми сипаттамасы | Диагностикалық маңызы |
|---|---|---|
| Кутикула | Эпидермис үстіндегі қорғаныш қабат | Зиянкестердің енуіне қарсы тосқауыл |
| Эпидермис | Жапырақтың сыртқы жасушалық қабаты | Тесу-сору іздерін анықтау |
| Бағаналы мезофилл | Фотосинтезге жауапты ұлпа | Жасуша деформациясы фитопатология белгісі |
| Борпылдақ мезофилл | Газ алмасу аймағы | Инфекция таралуын көрсетеді |
| Өткізгіш шоқтар | Су және органикалық заттарды тасымалдау | Сорғыш зиянкестер әсерін бағалау |
Микроскоптан көрген өз бақылауларыңызды төмендегі кестеге жазыңыз. Мәтін көбейсе, ұяшық автоматты түрде ұлғаяды.
| Анатомиялық қабат | Сау үлгідегі жағдайы | Зақымданған үлгідегі жағдайы (Өзгерістер) |
|---|---|---|
| Кутикула мен Эпидермис | ||
| Бағаналы мезофилл | ||
| Борпылдақ мезофилл | ||
| Өткізгіш шоқтар (Ксилема/Флоэма) |
Практикалық жұмыс нәтижесінде әр жапырақ үлгісі бойынша микроскопиялық сипаттама жасалады. Сау және зақымданған үлгілердің айырмашылықтары салыстырмалы түрде көрсетіліп, фитосанитарлық журналға енгізіледі. Микроскопиялық белгілер макроскопиялық зақыммен байланыстырылып, қорытынды жасалады.
Жапырақтарды микроскопиялық талдау фитосанитарлық диагностиканың маңызды кезеңі болып табылады, себебі ол зиянкестер мен патогендердің әсерінен туындайтын ұлпалық өзгерістерді ерте анықтауға мүмкіндік береді.
Бұл әдіс зақымның себебін нақтылауға, жасырын инфекцияларды анықтауға және өсімдіктің қорғаныс реакцияларын ғылыми тұрғыда бағалауға жағдай жасайды.