4-Бөлім. Практикалық жұмыс және әдістемелік ұсыныстар
Ағаш өсімдіктерінің түрлік тиесілігін морфологиялық белгілеріне сүйене отырып анықтау, ағаштың вегетативтік мүшелерінің (жапырақ, сабақ, қабық, бүршік) морфологиялық ерекшеліктерін ғылыми тұрғыда сипаттау және диагностикалық ойлау дағдыларын қалыптастыру.
Жалпақ жапырақты ағаш түрлерінің табиғи немесе жасанды екпелерден алынған үлгілері (жапырақтары, өркендері, қабығы, бүршіктері).
Ағаш түрлерін анықтауда қолданылатын морфологиялық белгілер жүйесі және олардың диагностикалық маңызы.
Алдымен зерттелетін ағаш үлгісі таңдалып, оның жалпы габитусы (өсу формасы, биіктігі, діңінің тік немесе иілген болуы, бұтақтану типі) сипатталады. Ағаштың сыртқы көрінісі бағаланып, жалпақ жапырақты немесе қылқан жапырақты топқа жататындығы нақты анықталады.
Жапырақтың морфологиялық белгілері зерттеледі. Жапырақтың орналасуы (кезектесіп, қарама-қарсы, шоқтанып), типі (жай немесе күрделі), тақтасының пішіні, шеттерінің сипаты (тісті, ойықты, тегіс), жүйкелену типі (қауырсынды, саусақты), беткі құрылымы (тегіс, түкті, балауызды) анықталады. Жапырақ сағағының ұзындығы өлшеніп, оның жапырақ тақтасымен байланысу ерекшелігі сипатталады.
Сабақ пен өркеннің морфологиясы қарастырылады. Өркеннің түсі, қалыңдығы, жылтырлығы, түктілігі, бұтақтану сипаты және буынаралықтарының ұзындығы бағаланады. Сабақтың анатомиялық беріктігін сипаттайтын сыртқы белгілер (лигнификация деңгейі, серпімділігі) тіркеледі.
Қабық морфологиясын зерттеу барысында оның түсі, қалыңдығы, жарылу типі (тігінен, көлденең, қабыршақты), беткі құрылымы (тегіс, кедір-бұдырлы) сипатталады. Бұл белгілер ағаштың жасына және түрлік ерекшелігіне байланысты диагностикалық маңызға ие.
Бүршіктерді зерттеу кезеңінде олардың орналасуы, пішіні, қабыршақтарының саны мен түсі, бүршік ұштарының сүйірлігі немесе доғал болуы анықталады. Бүршіктердің морфологиясы көптеген ағаш түрлерін анықтауда шешуші белгі болып табылады.
Жиналған барлық морфологиялық деректер анықтау кілтімен салыстырылып, ағаштың түрлік атауы (латынша және қазақша) анықталады. Анықтау нәтижесі дәлелдемелермен негізделіп, негізгі диагностикалық белгілер көрсетіледі.
| Морфологиялық белгі | Өз зерттеуіңіздің нәтижесін (сипаттамасын) жазыңыз |
|---|---|
| Жапырақ типі | |
| Жапырақ пішіні | |
| Жапырақ шеті | |
| Жүйкелену типі | |
| Сабақ сипаты | |
| Қабықтың түрі | |
| Бүршік ерекшелігі | |
| Анықталған түр |
Практикалық жұмыс нәтижесінде білімгер ағаштың толық морфологиялық сипаттамасын жазбаша түрде ұсынады, анықталған түрдің атауын көрсетеді және негізгі диагностикалық белгілерді бөліп көрсетеді. Қажет болған жағдайда жапырақ немесе өркен суреттері тіркеледі.
Бұл практикалық жұмыс ағаш түрлерін анықтаудың морфологиялық негіздерін меңгеруге, биологиялық объектілерді жүйелі бақылауға және ғылыми сипаттама жасау дағдыларын қалыптастыруға бағытталған.
Морфологиялық белгілерді талдау арқылы білімгер ағаштардың түрлік ерекшеліктерін ажыратып қана қоймай, кейінгі фитосанитарлық зерттеулер үшін маңызды диагностикалық база қалыптастырады.