3-бөлім. Танымдық іс-әрекетті қалыптастыру әдістемесі

3.2. Гипотеза құру, эксперимент жасау және нәтижені талдау технологиясы

Фитосанитарлық зерттеулердің ғылыми құндылығы тек бақылау мен дерек жинаумен шектелмейді, ол ең алдымен зерттеу үдерісінің логикалық-құрылымдық толықтығымен, яғни гипотеза құру, эксперимент жүргізу және нәтижелерді ғылыми тұрғыда талдау технологиясының дұрыс ұйымдастырылуымен анықталады. Бұл үш компонент зерттеу әдіснамасының өзара тығыз байланысқан кезеңдері болып табылады және дәлелге негізделген білімді қалыптастырудың негізгі тетігін құрайды.

1. Гипотеза құру

Ғылыми зерттеудің алғашқы әрі шешуші кезеңі. Гипотеза – бұл бақылау нәтижелеріне, теориялық білімге және алдын ала талдауға сүйене отырып жасалған ғылыми болжам.

Интуитивті болжам емес, ғылыми негізделген ой қорыту.
Міндетті түрде тексерілетін және теріске шығаруға болатын сипатта болуы тиіс.
Нақты бір фактордың әсерін түсіндіруге бағытталады.

2. Эксперимент жасау

Гипотезаны тексерудің негізгі құралы. Басты мақсаты – бір немесе бірнеше фактордың өсімдікке, зиянкеске немесе патогенге әсерін бақылау жағдайында анықтау.

Далалық және жартылай далалық (модельдік) сипатта жүргізіледі.
Ғылыми бақылау қағидаты: зерттелетін фактордан басқа барлық жағдайлар тұрақты сақталуы тиіс.
Бақылау (эталон) және тәжірибелік топтарды ажырату маңызды.

3. Нәтижені талдау

Деректерді жай сипаттау емес, оларды ғылыми тұрғыда түсіндіру. Алынған көрсеткіштер салыстырылады, себеп–салдарлық байланыстар анықталады.

Сандық (айырмашылықты анықтау) және сапалық (сипаттау) әдістер қатар қолданылады.
Егер гипотеза расталмаса, бұл сәтсіздік емес, ғылыми ізденістің табиғи нәтижесі. Жаңа болжам ұсынылады.

Кесте 16. Фитосанитарлық зерттеудегі гипотеза–эксперимент–талдау технологиясы

Кезең	Ғылыми мазмұны	Зерттеудегі функциясы
Гипотеза құру	Ғылыми болжам ұсыну	Зерттеу бағытын анықтау
Эксперимент	Бақылаулы тексеру	Гипотезаны сынау
Дерек жинау	Сандық және сапалық көрсеткіштер	Объективті материал қалыптастыру
Талдау	Салыстыру, интерпретация	Себеп–салдар байланысын ашу
Қорытынды	Гипотезаны бағалау	Ғылыми тұжырым жасау

Нәтижелерді талдау кезеңінде қателік көздерін анықтау да маңызды орын алады. Табиғи ортада жүргізілетін фитосанитарлық эксперименттерде кездейсоқ факторлардың әсері жоғары болуы мүмкін. Сондықтан зерттеуші деректердің вариациясын, өлшеу қателіктерін және сыртқы факторлардың ықпалын ескеруі тиіс. Бұл тәсіл ғылыми адалдықты қамтамасыз етіп, қорытындылардың объективтілігін арттырады.

Гипотеза құру, эксперимент жасау және нәтижені талдау технологиясы студенттің зерттеушілік мәдениетін қалыптастыруда ерекше рөл атқарады. Бұл үдеріс студентті дайын ақпаратты қабылдаушы емес, ғылыми білімді өзі құрастырушы тұлға ретінде қалыптастырады.

Қорытындылай келе, фитосанитарлық зерттеулерде гипотеза құру, эксперимент жүргізу және нәтижені талдау біртұтас ғылыми технология ретінде қарастырылуы тиіс.

Теориялық бөлімді оқып болсаңыз, білімді бекіту тапсырмалары мен тестіне өтіңіз:

Оқу нәтижелерін бақылау және Тест (3.2)