2-бөлім. Жалпақ жапырақты ағаштар және зиянкестер
Фитосанитарлық зерттеулерде зақымдану деңгейін бағалау – өсімдіктердің биотикалық факторларға төзімділігін, зиянды организмдердің таралу қарқындылығын және фитосанитарлық жағдайдың тұрақтылығын анықтайтын негізгі аналитикалық кезең болып табылады. Зақымдану деңгейін бағалау тек визуалды бақылаумен шектелмей, сандық көрсеткіштерге, салыстырмалы шкалаларға және индекстерге негізделген ғылыми әдістерді қамтиды.
Бұл әдістер фитосанитарлық мониторинг нәтижелерін объективті түрде интерпретациялауға және басқару шешімдерін дәлелдеуге мүмкіндік береді. Зақымдану деңгейін бағалау әдістері шартты түрде сапалық және сандық болып бөлінеді. Ғылыми зерттеулерде бұл екі тәсіл бірін-бірі толықтырып, кешенді талдау жүргізуге мүмкіндік береді.
Зақымданудың морфологиялық белгілерін сипаттауға негізделеді. Бұл әдіс көбіне фитосанитарлық зерттеулердің бастапқы кезеңінде қолданылады.
Зақым қарқындылығын пайыздық, балдық немесе индекстік көрсеткіштер арқылы анықтауға негізделеді. Бұл әдістер фитосанитарлық талдаудың негізгі ғылыми құралы болып саналады.
Бұл әдісте зақым қарқындылығы алдын ала белгіленген балдық жүйе бойынша бағаланады (мысалы, 0–5 немесе 0–9 шкаласы). Әр балл белгілі бір зақым деңгейіне сәйкес келеді.
Ғылыми тұрғыдан ең негізделген тәсіл. Индекстер бірнеше көрсеткіштерді біріктіріп, зақымның жалпы әсерін сипаттайды.
Сабақ зақымдануын бағалау жапыраққа қарағанда күрделірек, себебі зақым көбіне ішкі тіндерде дамиды. Сондықтан визуалды белгілермен қатар анатомиялық талдаулар да қолданылады. Сабақтағы зақымдану деңгейі жарықтардың саны, ұзындығы, қабық зақымдарының үлесі және өткізгіш тіндердің бұзылу дәрежесі арқылы бағаланады.
Зақымдану деңгейін уақыт бойынша (динамикалық) бағалау фитосанитарлық мониторингтің маңызды бөлігі. Бір реттік өлшеу тек сол сәттегі күйді көрсетсе, қайталама бағалау динамикалық өзгерістерді анықтайды (өсу немесе бәсеңдеу қарқыны, қалпына келу қабілеті). Динамикалық бағалау фитосанитарлық болжаудың ғылыми негізін құрайды.
| Бағалау әдісі | Негізгі сипаттамасы | Қолдану мақсаты |
|---|---|---|
| Сапалық сипаттама | Морфологиялық белгілерді талдау | Зақым типін анықтау |
| Пайыздық әдіс | Зақымдалған аудан үлесін есептеу | Қарқындылықты бағалау |
| Балдық шкала | Алдын ала белгіленген баллдар | Жедел далалық бағалау |
| Индекстік әдіс (DSI) | Кешенді сандық көрсеткіш | Ғылыми салыстыру |
| Анатомиялық талдау | Ішкі тіндердің жағдайын бағалау | Созылмалы зақымдарды анықтау |
Кестеде ұсынылған зақымдану деңгейін бағалау әдістері фитосанитарлық диагностикадағы әдістемелік сатылылықты айқын көрсетеді. Сапалық сипаттама зақымданудың этиологиясын алдын ала анықтауға мүмкіндік беретін бастапқы диагностикалық деңгей ретінде қызмет атқарады, алайда ол сандық дәлдік бермейтіндіктен, ғылыми қорытынды жасау үшін жеткіліксіз.
Пайыздық және балдық әдістер зақым қарқындылығын жедел бағалауға қолайлы болып, далалық жағдайларда кең қолданылатынымен ерекшеленеді, бірақ олардың субъективтілік элементі сақталады. Осы олқылықты индекстік әдістер, әсіресе DSI көрсеткіші, жояды, себебі ол зақымданудың таралуы мен қарқындылығын кешенді түрде біріктіріп, нәтижелерді салыстырмалы ғылыми талдауға мүмкіндік береді.
Ал анатомиялық талдау әдісі зақымданудың жасырын және созылмалы формаларын анықтауда маңызды рөл атқарып, фитосанитарлық тәуекелді ұзақ мерзімді болжауға негіз болады. Осылайша, кестеде берілген әдістер бірін-бірі толықтыратын жүйе құрап, зақымдану деңгейін бағалаудың ғылыми тұрғыдан сенімді және кешенді моделін қалыптастырады.
Зақымдану деңгейін бағалау нәтижелері фитосанитарлық тәуекелді анықтаумен тығыз байланысты. Жеңіл зақымдану көбіне профилактикалық бақылаумен шектелсе, орташа және ауыр зақымдану деңгейлері басқару шараларын қолдануды талап етеді. Бұл тұрғыдан алғанда зақымдану деңгейін бағалау әдістері тек диагностикалық емес, басқарушылық функция да атқарады.
Қорытындылай келе, зақымдану деңгейін бағалау әдістері фитосанитарлық зерттеулердің ғылыми дәлдігін қамтамасыз ететін негізгі құралдар болып табылады. Сапалық және сандық тәсілдердің үйлесімді қолданылуы өсімдіктердің фитосанитарлық жағдайын объективті бағалауға, зиянды организмдердің әсерін салыстыруға және тиімді қорғау стратегияларын әзірлеуге мүмкіндік береді.
Теориялық бөлімді оқып болсаңыз, білімді бекіту тапсырмаларына өтіңіз:
Оқу нәтижелерін бақылау (2.4)