2-бөлім. Жалпақ жапырақты ағаштар және зиянкестер
Өсімдіктердің фитосанитарлық жағдайын бағалауда жапырақ пен сабақтағы зақымдану белгілерін дұрыс диагностикалау шешуші ғылыми мәнге ие. Өйткені өсімдік ағзасында жүретін кез келген патологиялық процесс алдымен морфологиялық деңгейде көрініс береді, ал бұл белгілер зиянды организмнің түрін, оның биологиясын, зақымдау механизмін және экологиялық жағдайдың әсерін анықтауға мүмкіндік береді.
Жапырақ пен сабақ – өсімдіктің физиологиялық тұрғыдан ең белсенді мүшелері болғандықтан, сыртқы және ішкі стресс факторларына тез жауап қайтарады. Сондықтан зақымдану типтерін жүйелі түрде талдау фитосанитарлық мониторингтің, тәуекелді бағалаудың және басқару стратегияларын әзірлеудің негізгі әдістемелік өзегін құрайды.
Жапырақ зақымданулары көбіне өсімдіктің фотосинтездеуші жүйесіне тікелей әсер етеді. Жапырақ – газ алмасу, органикалық заттардың синтезі және транспирация процестерінің негізгі алаңы болғандықтан, оның құрылымдық тұтастығы бұзылған жағдайда өсімдіктің жалпы физиологиялық тепе-теңдігі әлсірейді. Жапырақ зақымданулары этиологиясы бойынша әртүрлі болуы мүмкін: механикалық, биотикалық (зиянкестер мен патогендер әсерінен), абиотикалық (климаттық немесе антропогендік факторлардан).
Диагностикалық тұрғыдан бұл зақымдар жапырақ бетінде айқын көрінетін морфологиялық белгілер арқылы анықталады.
Жапырақтағы ең жиі кездесетін диагностикалық белгі. Дақтар формасы, түсі, өлшемі және орналасуы бойынша әртүрлі болып келеді.
Тірі ұлпалардың өлуі нәтижесінде пайда болатын патологиялық процесс. Ол көбіне жапырақтың ұшында, жиектерінде немесе орталық бөлігінде байқалады.
Диагностикалық тұрғыдан ерекше маңызды түрі. Хлороз кезінде жапырақтың жасыл түсі ашық сары немесе бозғылт түске ауысады, бұл хлорофилл синтезінің бұзылуын білдіреді.
Жапырақ жегіш және минер зиянкестердің әрекетінің тікелей нәтижесі.
| Белгі сипаты | Көрініс ерекшелігі | Диагностикалық ақпарат |
|---|---|---|
| Дақ формасы | Дөңгелек, сопақ, бұрышты | Патоген типін болжау |
| Түс өзгерісі | Сары, қоңыр, қара | Инфекция немесе стресс |
| Шекара айқындығы | Айқын / көмескі | Биотикалық немесе абиотикалық фактор |
| Тін тұтастығы | Сақталған / бұзылған | Минер немесе жапырақ жегіш әсері |
| Таралу сипаты | Локальды / жүйелік | Вирустық немесе физиологиялық әсер |
Сабақ зақымданулары жапыраққа қарағанда баяу дамиды, алайда олардың фитосанитарлық салдары әлдеқайда ауыр болуы мүмкін. Себебі сабақ – өсімдіктің өткізгіш жүйесін, тірек қызметін және метаболиттерді тасымалдауды қамтамасыз ететін негізгі құрылым. Сабақтағы зақымданулар көбіне камбий, флоэма және ксилема деңгейінде жүретін патологиялық өзгерістермен байланысты.
Сабақтағы ең маңызды диагностикалық белгі. Механикалық кернеу, температураның күрт ауытқуы немесе ішкі физиологиялық теңгерімсіздіктің нәтижесінде пайда болады.
Жарықтар арқылы фитопатогендер мен зиянкестер оңай еніп, екіншілік инфекциялардың дамуына жол ашады. Бұл фитосанитарлық тәуекелдің жоғары деңгейін көрсетеді.
Қабықтың қоңырлануы немесе қараюы ішкі тіндердің өлу процесін білдіруі мүмкін.
Қабық астындағы жүріс жолдары көбіне қабық жейтін зиянкестердің дернәсілдік әрекетінің айқын дәлелі болып табылады. Бұл зақымдар сырттай байқалмауы мүмкін, сондықтан қабықтың тұтастығына ерекше назар аударылады.
Биотикалық факторлардың әсерін көрсететін ерекше диагностикалық белгі.
Мұндай құрылымдар көбіне жәндіктердің жұмыртқа салуы немесе патогендердің локальды әсері нәтижесінде пайда болады. Ісінулер өткізгіш тіндердің жұмысын бұзып, өсімдіктің су және қоректік заттармен қамтамасыз етілуін әлсіретеді.
| Зақым түрі | Морфологиялық көрініс | Биологиялық мағынасы |
|---|---|---|
| Жарықтар | Ұзын немесе торлы жарықтар | Стресс және инфекция қаупі |
| Қабық жүрістері | Тармақталған жолдар | Ксилобионт зиянкестер |
| Ісіну (галл) | Локальды қалыңдау | Жәндік немесе патоген әсері |
| Қараю | Тін түсінің өзгеруі | Камбий зақымдануы |
| Құрғау | Сабақ бөлігінің өлуі | Өткізгіш жүйе бұзылысы |
Жапырақ пен сабақтағы зақымдануларды бірлесіп талдау фитосанитарлық диагностикада кешенді тәсілді қалыптастырады.
Жапырақтағы ерте белгілер көбіне зиянкестің немесе патогеннің бастапқы әсерін көрсетсе, сабақтағы өзгерістер процестің созылмалы және терең сипат алғанын білдіреді. Сондықтан фитосанитарлық бағалау тек жекелеген мүшелерді емес, өсімдікті тұтас жүйе ретінде қарастыруға негізделуі тиіс.
Теориялық бөлімді оқып болсаңыз, білімді бекіту тапсырмаларына өтіңіз:
Оқу нәтижелерін бақылау (2.3)