1-бөлім. Фитосанитарлық зерттеулердің теориялық-әдіснамалық негіздері
Фитосанитария – өсімдіктердің зиянкестерден, аурулардан және арамшөптерден қорғалу деңгейін қамтамасыз ететін ғылыми сала. Бұл ғылым өсімдіктердің тіршілік жағдайына әсер ететін биотикалық және абиотикалық факторларды зерттеп, өсімдіктердің фитосанитарлық жағдайын бағалауға, зиянды организмдерді анықтауға, олардың таралуын болжауға және басқару стратегиясын құруға бағытталады.
Фитосанитария биологияның бірнеше саласымен интеграцияда дамиды:
өсімдіктің құрылымы мен физиологиясын түсіндіреді;
зиянды жәндіктердің түрлері мен морфологиясын зерттейді;
өсімдік ауруларының қоздырғыштарын анықтайды;
зиянкестердің таралуын реттейтін ортаның факторларын қарастырады;
фитосанитарлық бақылаудың қолданбалы тәсілдерін ұсынады.
Фитосанитария ғылымының негізгі рөлі – өсімдік организмдерінің денсаулығын сақтап, экожүйеде биологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету.
Фитосанитария ғылымында өсімдіктердің зиянкестермен және аурулармен өзара әрекетін түсіндіретін бірнеше базалық категориялар қалыптасқан. Бұл ұғымдар фитосанитарлық талдаудың әдістемесін, зерттеу нысандарын, бағалау критерийлерін және ғылыми-практикалық шешім қабылдау процесін анықтайды. Әрбір категория фитосанитариялық бақылаудың нақты бір аспектісін сипаттап, кешенді зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді.
Бұл аумақтағы өсімдіктердің зиянды организмдерге қарсы жалпы физиологиялық және экологиялық күйін сипаттайтын интегралды көрсеткіш.
ФСЖ бірнеше факторларға сүйене отырып бағаланады: зиянкестердің таралу жиілігі, фитопатогендер туындататын аурулардың қарқындылығы, аумақтың экологиялық жағдайы, өсімдіктің физиологиялық төзімділік деңгейі, сондай-ақ фитосанитарлық тәуекелдің төмен, орташа немесе жоғары болуы. Осы көрсеткіштердің жиынтығы аумақтағы фитосанитарлық ахуалдың нақты бейнесін қалыптастырып, қорғау шараларының көлемін анықтауға мүмкіндік береді.
Бұл өсімдікке тікелей немесе жанама зиян келтіретін барлық биологиялық агенттердің жиынтығы. Оларға жатады:
Зиянды организмдердің әрқайсысының морфологиясы, таралу биологиясы және зақым келтіру механизмі ерекше болғандықтан, оларды анықтау мен жіктеу – фитосанитариялық зерттеулердің негізгі бөлігі.
Бұл зиянкестер мен аурулардың таралуын, олардың динамикасын және өсімдікке әсерін жүйелі түрде бақылау процесі. Мониторинг үш кезеңнен тұрады:
Мониторинг фитосанитарлық жағдайдың өзгерісін уақытылы анықтауға мүмкіндік береді және басқару шешімдерін дәлелдеуге көмектеседі.
Бұл зиянкестердің немесе фитопатогендердің саны өсімдікке экономикалық тұрғыда елеулі шығын келтіретін деңгей. Басқаша айтқанда, ЭЗШ – шара қолдануды бастау қажет болатын шекті көрсеткіш.
Егер зиянкес саны ЭЗШ-тен төмен болса, бақылау шараларын жүргізу экономикалық тұрғыда негізсіз болуы мүмкін; ал көрсеткіштен асып кетсе, өнім сапасы мен өсімдіктің физиологиялық күйі айтарлықтай нашарлайды. Бұл шек зиянкестің биологиясына, өсімдік түріне, климаттық жағдайға және агротехникалық факторларға байланысты өзгереді.
Бұл зиянкестер мен аурулардың таралу жылдамдығы, олардың зияндылық деңгейі және экожүйеге тигізетін ықтимал әсерін ескере отырып жасалатын кешенді бағалау. Тәуекел «төмен», «орташа» және «жоғары» деңгейлерге бөлінеді.
Жоғары тәуекел жағдайында жедел фитосанитарлық шаралар қажет болса, орташа деңгейде профилактикалық бақылау жеткілікті болуы мүмкін. Тәуекелді дұрыс бағалау – фитосанитарлық менеджменттің ең тиімді және ғылыми негізделген шешімдерін қабылдаудың негізгі алғышарты.
Осылайша, фитосанитария ғылымының бұл базалық категориялары зерттеу нысанын түсіндірудің теориялық құрылымын ғана емес, практикалық әрекеттердің логикасын да айқындайды. Олар студенттердің аналитикалық, диагностикалық және зерттеушілік дағдыларын дамытуға тікелей ықпал етеді және фитосанитария саласында кәсіби құзыреттілікті қалыптастырудың маңызды ғылыми-әдістемелік негізін құрайды.
Фитосанитария ғылымында зерттеу жүргізудің негізгі нысандары биологиялық жүйелердің әртүрлі деңгейлерін қамтиды. Бұл нысандардың әрқайсысы фитосанитарлық жағдайды бағалауға, аурулар мен зиянкестердің таралу механизмдерін анықтауға, сондай-ақ экожүйедегі өзгерістерді түсіндіруге мүмкіндік береді. Зерттеу объектілерінің ауқымы өсімдік ағзасының белгілі бір бөлігінен бастап, зиянкестердің морфологиясына, патогендердің биологиясына және экологиялық факторлардың әсеріне дейін кеңейеді.
Ең алдымен, фитосанитариялық зерттеулердің басты объектісі – өсімдік организмдері. Зерттеу жапырақ, сабақ, қабық, жеміс, тамыр және бүршік сияқты өсімдік бөліктерінің жағдайын талдаудан басталады. Әсіресе үлгі ретінде алынған тіндер (ұлпа бөліктері) патогеннің ену жолдарын, зақымның сипатын, таралу деңгейін және қоректену аймағын анықтауға мүмкіндік береді.
Мысалы, жапырақтағы дақтар мен некроз ошақтары патогеннің алғашқы симптомдарын көрсетсе, сабақтағы жарықтар немесе қабықтың қабыршақтануы ксилобионт зиянкестердің әрекетін білдіреді. Тіндердің микроскопиялық құрылымы арқылы патогеннің даму фазалары, саңырауқұлақ жіпшелері, бактериялық ағару аймақтары анықталады.
Зерттеу объектілерінің келесі тобы – зиянкестер. Фитосанитарияда олар бірнеше функционалдық топқа бөлінеді:
Әр зиянкестің морфологиялық ерекшелігі, қоректену стратегиясы және таралу динамикасы әртүрлі болғандықтан, оларды дәл анықтау фитосанитарлық диагностикада маңызды рөл атқарады.
Үшінші зерттеу объектісі – патогендер. Фитосанитариялық бақылауда фитопатогенді саңырауқұлақтар, бактериялар, вирустар және мүктәрізді-зеңді қоздырғыштар қарастырылады.
Саңырауқұлақ патогендері дақ, шірік, қотыр, мицелий және спора түзілу белгілері арқылы анықталса, бактериялық аурулар көбіне созылмалы ағару, жылауық түзілу немесе шырыш бөлінуімен байқалады. Вирустар хлороз, мозаика, бұралу, морфогенез бұзылуы арқылы көрініс береді. Бұл патогендердің әрқайсысы өсімдіктің физиологиялық күйіне, өнім сапасына және экожүйедегі тепе-теңдікке елеулі әсер етеді.
Фитосанитарлық зерттеулердің маңызды компоненттерінің бірі – экологиялық факторлар. Өсімдік пен патогеннің өзара әрекеті әрқашан сыртқы орта жағдайларына тәуелді. Сондықтан ылғалдылық, жарық режимі, температура, топырақ құрамы және антропогендік әсер (қоқыстану, химиялық ластану, ауа сапасы) зерттеудің міндетті бағыттарын құрайды.
Экологиялық факторлар зақымның таралу жылдамдығына ғана емес, өсімдіктің иммундық жауап қабілетіне де тікелей әсер етеді. Мысалы, жоғары ылғал жағдайы саңырауқұлақ дақтарының жылдам таралуына ықпал етсе, жарық тапшылығы өсімдік физиологиясын әлсіретіп, зиянкестерге сезімталдықты арттырады.
Осы нысандардың барлығы бір-бірімен тығыз байланысты күрделі жүйені құрайды. Фитосанитариялық зерттеу барысында өсімдік белгілері, зиянкес морфологиясы, патоген биологиясы және экологиялық жағдайлар туралы деректер кешенді түрде талданып, нақты ғылыми қорытынды жасалады. Бұл бағыт фитосанитария ғылымының практикалық маңызын арттырып, өсімдіктерді қорғау стратегияларын тиімді жоспарлауға мүмкіндік береді.
Фитосанитариялық талдау барысында бірнеше негізгі ғылыми ұғымдар қолданылады: фитосанитарлық жағдай, зиянды организмдер, мониторинг, экономикалық зияндылық шегі, тәуекел деңгейі, өсімдік нысандары және экологиялық факторлар. Бұл ұғымдардың әрқайсысы зерттеу процесінің логикалық құрылымын айқындайды.
Мәселен, фитосанитарлық жағдай аумақтағы жалпы қауіп деңгейін сипаттаса, мониторинг зиянкестердің таралуын уақыт бойынша бақылауға мүмкіндік береді. Ал өсімдік нысандары мен экологиялық факторлар патоген–өсімдік–орта жүйесіндегі өзгерістерді нақты бағалауға бағытталған. Төменде осы ұғымдардың және олармен байланысты зерттеу объектілерінің өзара байланысы жүйеленген түрде кесте түрінде ұсынылады.
| Компонент | Ғылыми мазмұны | Зерттеу объектісі / Мысал |
|---|---|---|
| Фитосанитарлық жағдай | Аумақтың фитосанитарлық қауіпсіздік деңгейі | Ағаштардағы зақым пайызы, аурулардың таралуы |
| Зиянды организмдер | Өсімдікке зиян келтіретін барлық агенттер | Инсекталар, саңырауқұлақтар, бактериялар |
| Фитосанитарлық мониторинг | Бақылау → тіркеу → талдау → болжам | Жапырақ зақымын маусымдық тіркеу |
| Экономикалық зияндылық шегі | Зиянкестер санының қауіпті деңгейі | Тли популяциясының шекті мәні |
| Фитосанитарлық тәуекел | Қауіптілік дәрежесін бағалау | «Төмен», «Орташа», «Жоғары» |
| Өсімдік атаулы нысандар | Морфология, физиология | Жапырақ, ұлпа, қабық үлгілері |
| Экологиялық факторлар | Климат және орта әсері | Температура, ылғал, топырақ |
Кестеде көрсетілген компоненттер фитосанитария ғылымының құрылымдық негізін құрайды және зерттеу процесінің әр кезеңін нақты сипаттайды.
Бірінші компонент – фитосанитарлық жағдай – жалпы аумақтағы өсімдіктердің денсаулық деңгейін сипаттайтын интегралды көрсеткіш. Бұл күй зақымданған ағаштардың үлесімен, аурулардың таралу қарқындылығымен, экологиялық ортаның тұрақтылығымен анықталады. Фитосанитарлық жағдайды бағалау – басқару және алдын алу шараларының тиімділігін таңдау үшін негізгі бастапқы қадам.
Екінші компонент – зиянды организмдер. Бұл топқа жәндіктер, саңырауқұлақтар, бактериялар, вирустар және нематодтар кіреді. Әрбір организм түрі өсімдікке өзіндік зақым үлгісін қалдыратындықтан, олардың биологиясын, морфологиясын және экологиялық талаптарын зерттеу фитосанитарлық диагностиканың орталық бөлігін құрайды.
Үшінші компонент – фитосанитарлық мониторинг – бұл үздіксіз бақылау жүргізу, деректерді жүйелі тіркеу және нәтижелерді талдау арқылы зиянкестер мен аурулардың таралу динамикасын анықтау. Мониторинг маусымдық деректерді салыстыруға және қауіптің алдын ала болжамын жасауға мүмкіндік береді.
Төртінші компонент – экономикалық зияндылық шегі (ЭЗШ) – зиянкестер саны өсімдікке экономикалық шығын келтіре бастайтын деңгей. Бұл көрсеткіш аграрлық және орман шаруашылығында қолданылатын негізгі басқару құралы ретінде қызмет етеді. Мысалы, тли саны белгілі бір шектен асқанда химиялық немесе биологиялық күрес шараларын қолдану міндетті болады.
Бесінші компонент – фитосанитарлық тәуекел. Ол белгілі бір аумақтағы фитосанитарлық қауіптің ықтимал деңгейін сипаттайды («төмен», «орташа», «жоғары»). Тәуекелді бағалау үшін мониторинг деректері, зиянкестердің биологиясы және экологиялық көрсеткіштер біріктіріледі.
Алтыншы компонент – өсімдік нысандары. Зерттеуде өсімдіктің барлық морфологиялық бөліктері (жапырақ, сабақ, қабық, тін, жеміс) талданады. Әрбір бөліктің зақымдану белгілері патогеннің түрін, даму фазасын және таралу жолын анықтауға мүмкіндік береді.
Жетінші компонент – экологиялық факторлар, олар фитосанитарлық жағдайдың қалыптасуына тікелей әсер етеді. Температура, ылғалдылық, топырақ құрамы, ластану деңгейі патогендердің даму қарқынын, зиянкестердің белсенділігін және өсімдіктің иммундық төзімділігін айқындайды.
Осылайша, кестеде берілген ұғымдар мен зерттеу объектілері фитосанитария ғылымының толыққанды жүйесін құрайды. Бұл жүйе бір-бірімен өзара байланысқан, себебі өсімдік, патоген, зиянкес және экологиялық орта бір-біріне тәуелді динамикалық биожүйе болып табылады.
Теориялық бөлімді оқып болсаңыз, білімді бекіту тапсырмаларына өтіңіз:
Оқу нәтижелерін бақылау (1.3)