1-бөлім. Фитосанитарлық зерттеулердің теориялық-әдіснамалық негіздері
Танымдық іс-әрекет (когнитивтік әрекет) – білімгердің қоршаған ортаны танып-білуге бағытталған интеллектуалдық, практикалық және эмоционалдық үдерістерінің жиынтығы. Оның негізгі мақсаты – жаңа ақпаратты қабылдау, түсіну, талдау, өңдеу және оны оқу тәжірибесінде қолдану.
Ғалымдар (Л.С. Выготский, Ж. Пиаже, Дж. Брунер, Д. Колб) танымдық іс-әрекетті адамның интеллектуалдық дамуының негізгі қозғаушы күші ретінде қарастырады. Биологияны оқытудағы танымдық іс-әрекет нақты табиғи объектілерді зерттеу, бақылау, эксперимент және талдау негізінде қалыптасады.
| Компонент | Мазмұны | Биологиялық зерттеулердегі көрінісі |
|---|---|---|
| Қабылдау | Объектіні сезім мүшелері арқылы тану | Жапырақ, сабақ, зиянкес формаларын көру, ажырату |
| Зейін | Нақты объектіге саналы шоғырлану | Зақым түрін байқап, белгілеріне назар аудару |
| Ес | Ақпаратты есте сақтау және қайта жаңғырту | Морфологиялық сипаттамаларды жаттау |
| Ойлау | Талдау, салыстыру, қорытынды жасау | Зиянкес–өсімдік байланысын интерпретациялау |
| Қиял | Модель құру, болжам жасау | Зиянкестің даму циклін схема түрінде елестету |
| Сөйлеу | Ғылыми тілді меңгеру | Диагностикалық сипаттама жасау |
Танымдық іс-әрекеттің құрылымдық компоненттерін талдағанда, олардың биологиялық зерттеулердегі көрінісі жүйелі түрде айқын байқалатынын көреміз.
Ең алдымен, қабылдау үдерісі білімгердің табиғи объектіні тікелей тануынан басталады. Жапырақ, сабақ, зиянкес формалары сияқты нақты биологиялық объектілерді көзбен көру, олардың пішінін, түсін, құрылымдық ерекшеліктерін ажырату – фитосанитарлық зерттеулердің алғашқы әрі міндетті кезеңі. Қабылдау сапасының жоғары болуы әрі қарайғы талдау жұмысының дұрыстығын анықтайды.
Қабылдаудан кейінгі маңызды компонент – зейін, яғни объектіге саналы түрде шоғырлану қабілеті. Зейіннің тұрақтылығы мен таңдамалылығы білімгердің ағаш бетіндегі зақым белгілерін дұрыс анықтауына, ұсақ детальдарды жіберіп алмауына тікелей әсер етеді. Мәселен, жапырақтағы ұсақ нүктелер, жегінің бағыты немесе личинка іздері сияқты микробелгілерді байқау зейіннің жоғары деңгейін талап етеді. Сондықтан фитосанитарлық зерттеулер зейінді дамытуға ерекше мүмкіндік береді.
Танымдық процестің келесі құрамдас бөлігі – ес, ол ақпаратты есте сақтау, қайта жаңғырту және түрлі жағдайларда қолдануды қамтиды. Биологиялық зерттеу барысында білімгер морфологиялық сипаттамаларды есте сақтайды: жапырақ жүйкелену типі, сабақ қабығының құрылымы, зиянкестердің дене сегменттері және т.б. Бұл білім кейінгі салыстыру, анықтау кілттерімен жұмыс және классификация кезеңдерінде қажет болады. Естің жақсы дамуы зерттеудің дәлдігіне оң әсерін тигізеді.
Ойлау компоненті танымдық іс-әрекеттің ең күрделі түрін білдіреді. Ойлау арқылы білімгер объектілерді салыстырады, талдайды, логикалық байланыстарды анықтайды және негізделген қорытындылар жасайды. Мысалы, зиянкес–өсімдік арасындағы биологиялық өзара әрекеттесуді интерпретациялау, зақымның себебін болжау немесе төзімділік механизмін түсіндіру – ойлау операцияларының жоғары деңгейін талап ететін тапсырмалар. Фитосанитарлық зерттеулер осы ойлау процестерін белсенді түрде іске қосады.
Қиял танымдық әрекеттің шығармашылық компоненті ретінде ғылыми бейнелер мен модельдер құруды қамтамасыз етеді. Білімгер зиянкестің даму циклін, оның таралу динамикасын немесе ағаштың қорғаныс реакциясын схема түрінде елестете алады. Бұл компонент фитосанитарлық құбылыстарды кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан түсінуге көмектеседі. Әсіресе морфологиялық емес, жасырын процестерді (мысалы, инкубациялық кезең) қиял арқылы бейнелеу зерттеуді тереңдетеді.
Танымдық іс-әрекеттің маңызды құрамдас бөлігінің бірі – сөйлеу, яғни ғылыми тілде ойды нақты, дәл жеткізу қабілеті. Білімгер диагностикалық сипаттама жазады, зерттеу нәтижелерін түсіндіреді, бақылау журналын толтырады, ғылыми қорытынды береді. Бұл тек тілдік дағды емес, сонымен қатар ғылыми ойлаудың қалыптасқанын көрсететін маңызды индикатор. Сөйлеу компоненті басқа танымдық процестерді байланыстырып, зерттеудің толыққанды аяқталуын қамтамасыз етеді.
Жалпы алғанда, танымдық іс-әрекеттің көрсетілген компоненттері өзара тығыз байланыста іске асады және фитосанитарлық зерттеулер контекстінде кешенді түрде көрініс табады. Табиғи объектіні қабылдаудан бастап, ғылыми сипаттама жазуға дейінгі барлық кезеңдер білімгердің интеллектуалдық, аналитикалық және ғылыми мәдениетін қалыптастыруға бағытталған.
Танымдық іс-әрекетті дамыту білім беру үдерісінің мақсатты, жүйелі және ғылыми негізделген ұйымдастырылуын талап етеді. Бұл процестің тиімділігі белгілі психологиялық-педагогикалық ұстанымдарды сақтаумен тығыз байланысты. Әрбір ұстаным білімгердің танымдық белсенділігін арттырып қана қоймай, оның зерттеушілік қабілетін, дербес ойлау дағдысын, логикалық, аналитикалық және рефлексивтік мүмкіндіктерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.
Бұл принцип білімгерді дайын ақпаратты қабылдаушы емес, белсенді ізденуші ретінде қарастырады. Білімгер өздігінен сұрақ қояды, болжам жасайды, дерек жинайды және ғылыми шешімге келеді. Фитосанитарлық зерттеулерде бұл принцип зиянкестерді табу, олардың морфологиялық ерекшеліктерін анықтау, зақым түрлерін жіктеу және зақымдану факторларын түсіндіру арқылы жүзеге асады. Әрбір табылған белгі жаңа танымдық сұрақ тудырып, білімгердің ізденісін тереңдетеді.
Танымдық іс-әрекеттің белсенділігі – білімгердің оқу үдерісіндегі субьект ретіндегі рөлін күшейтеді. Оқытушы ақпарат жеткізуші емес, бағыттаушы ретінде әрекет етеді. Биологиялық зерттеулерде белсенділік:
Белсенді әрекет ақпаратты есте сақтауды жеңілдетеді және оның практикалық маңызын арттырады.
Көрнекілік принципі биология пәнінің табиғатына толық сәйкес келеді. Табиғи объектілермен тікелей жұмыс істеу, өсімдік бөліктерін микроскоппен қарау, зиянкестердің құрылымын бақылау – күрделі биологиялық құбылыстарды түсінуді жеңілдетеді. Тәжірибелік әрекет көрнекілікті толықтырып, білімгер теорияны практикамен байланыстыра алады.
Бұл принцип әсіресе фитосанитарлық диагностикада өте тиімді, өйткені жапырақ дақтарының формасын, түсін, зақым сипатын көзбен көру арқылы түсіндірген әлдеқайда тез және тиімді.
Танымдық іс-әрекет жүйелілікпен құрылуы тиіс. Ғылыми зерттеу тізбекті түрде орындалып, әрбір кезең логикалық түрде келесі кезеңмен байланысуы қажет. Фитосанитарлық зерттеулердегі жүйелілік мынадай сатылармен анықталады:
бақылау → белгілерді талдау → гипотеза құру → эксперимент немесе тексеру → қорытынды жасау.
Мұндай құрылым білімгердің ойлау әрекетін реттеп, логикалық жүйелілікке үйретеді. Бұл принцип орындалғанда білімгер ақпаратты кездейсоқ емес, мақсатты түрде өңдей бастайды.
Рефлексия – білімгердің өз әрекетін, зерттеу нәтижесін, қолданған әдістерінің тиімділігін бағалау қабілеті. Бұл принцип ғылыми ойлаудың негізгі көрсеткіші болып саналады.
Фитосанитарлық зерттеу барысында білімгер:
деген сұрақтарды ой елегінен өткізеді. Рефлексия дағдысы қалыптасқан кезде білімгер тек нәтиже алушы емес, өз әрекетін басқарушы және түзетуші тұлғаға айналады.
📌 Фитосанитарлық зерттеулер – білімгердің танымдық белсенділігін, ізденушілік қабілетін және зерттеушілік дағдыларын дамытудың ең пәрменді педагогикалық құралдарының бірі.
Бұл зерттеулер оқу процесін нақты табиғи ортаға бағыттап, білімгердің теориялық білімін практикалық әрекетпен ұштастырады. Фитосанитарлық талдау барысында білімгер жапырақ, сабақ, зиянкес формаларын тікелей зерттеп, олардың морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктерін көрнекі түрде қабылдайды. Мұндай орта шынайы биологиялық құбылыстарды бақылауға, табиғи байланыстарды түсінуге және ғылыми логикамен әрекет етуге мүмкіндік береді.
Фитосанитарлық зерттеулердің ерекшелігі – визуалды, микроскопиялық және аналитикалық әрекеттердің бірлігінде. Білімгер алдымен зақымның сыртқы белгілерін көреді, кейін оны микроскоп арқылы тереңірек зерттейді, ал соңында жинаған деректерін жүйелеп, ғылыми интерпретация жасайды. Бұл көпқырлы жұмыс танымдық іс-әрекеттің барлық кезеңін белсендіреді: қабылдау, зейін, ес, ойлау, салыстыру, талдау, қорыту және рефлексия. Дәл осы интегративті құрылым фитосанитарлық зерттеулерді танымдық қабілеттерді дамытудың тиімді алаңына айналдырады.
Фитосанитарлық әдістердің тағы бір артықшылығы – деректер жинауды, жүйелеуді және бағалауды талап етуі. Білімгер табиғи объектілерден нақты белгілерді анықтап қана қоймай, оларды ғылыми форматта тіркейді: кесте жасайды, диаграмма құрады, DSI (Disease Severity Index) сияқты көрсеткіштерді есептейді. Мұндай әрекет ғылыми ойлау мәдениетін қалыптастырып, ақпаратпен жұмыс істеудің жоғары деңгейін дамытады. Бұған қоса, зерттеу нәтижелерін талдау білімгердің дәлелге сүйену қабілетін арттырып, қорытындысының объективті болуын қамтамасыз етеді.
Танымдық іс-әрекеттің фитосанитарлық зерттеулердегі көрінісі төмендегі кестеде толық көрсетілген. Бұл компоненттер бір-бірімен тығыз байланысып, біртұтас зерттеу циклі ретінде жұмыс істейді.
| Танымдық дағды | Қалыптасу механизмі | Практикалық мысал |
|---|---|---|
| Бақылау | Табиғи объектіні тікелей зерттеу | Ағаштағы зақым түрлерін бақылау |
| Салыстыру | Түрлер мен зиянкестерді салыстыру | Catalpa мен Populus төзімділігін салыстыру |
| Талдау | Деректерді өңдеу, логикалық операциялар | Зақымдану индексін есептеу |
| Жіктеу | Белгілерге қарай бөлу | Зиянкестерді морфотопқа жіктеу |
| Қорытынды жасау | Дәлелдерге сүйену | Төзімділік деңгейі туралы қорытынды |
| Рефлексия | Өз әрекетін бағалау | «Мен не үйрендім?» талдауы |
Бақылау дағдысы сыртқы белгілерді тікелей қабылдауға негізделсе, салыстыру түрлер арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтауға мүмкіндік береді. Талдау кезеңінде білімгер сандық және сапалық деректерді логикалық өңдейді, ал жіктеу – биологиялық объектілерді жүйелеуге, морфологиялық немесе фитосанитарлық белгілерге сәйкес топтастыруға жол ашады. Қорытынды жасау биологиялық заңдылықтарды түсінуге және нақты ғылыми шешімге келуге бағытталса, рефлексия білімгердің өзінің зерттеу әрекеті мен жеке жетістіктерін бағалауына ықпал етеді.
Осылайша, фитосанитарлық зерттеулер контекстінде танымдық іс-әрекет кешенді, көпсатылы және тәжірибеге сүйенген құрылым ретінде іске асады. Білімгер тек объектіні зерттеп қана қоймайды, ол ғылыми ойлау моделін қалыптастырады, зерттеу мәдениетін меңгереді және танымдық процестерді басқаруға үйренеді. Бұл болашақ биолог мамандардың кәсіби құзыреттілігін арттыруда маңызды рөл атқарады.
Танымдық іс-әрекеттің дамуы көпдеңгейлі құрылымға ие және Блум таксономиясы бұл процесті жүйелеудің тиімді үлгілерінің бірі болып саналады. Блум таксономиясы білімгердің когнитивтік қабілеттерін қарапайым есте сақтаудан бастап, күрделі ғылыми пайымдаулар мен бағалауға дейін кезең-кезеңмен дамытуға мүмкіндік береді. Фитосанитарлық зерттеулер осы таксономияның барлық деңгейін қамтиды және әрбір деңгей нақты практикалық әрекет арқылы жүзеге асады.
Ең төменгі деңгей, бұл кезеңде білімгер зиянкестердің атауларын, морфологиялық белгілерін, зақым түрлерін есте сақтайды. Фитосанитарлық зерттеулерде бұл бастапқы қадам өте маңызды, себебі жапырақ жегіш, минер, сорғыш зиянкестердің сипаттамаларын білу кейінгі диагностикалық әрекеттердің негізін қалайды.
Келесі деңгей, мұнда білімгер зиянкес пен ағаш арасындағы биологиялық байланысты талдайды, зақымның пайда болу себептері мен ағаштың реакциясын түсіндіреді. Мысалы, Catalpa ағашының белгілі зиянкеске неге әлсіз екенін немесе Populus-тің не себепті төзімді екенін түсіндіре алады. Бұл кезеңде білімгер тек ақпаратты қабылдамайды, оны интерпретациялап, теориялық білімін нақты мысалдармен байланыстырады.
Бұл деңгейде білімгер теориялық ақпаратты практикалық жағдайда пайдаланады. Фитосанитарлық зерттеулерде бұл диагностикалық кестелермен жұмыс, зақым түрлерін классификациялау, DSI индексін есептеу сияқты нақты әрекеттер арқылы көрініс табады. Қолдану деңгейі білімнің функционалдық сипатын күшейтіп, зерттеу жұмыстарын орындауда сенімділік береді.
Бұл деңгейде білімгер объектілерді салыстырады, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтайды, себеп-салдарлық байланыстарды табады. Мысалы, екі ағаштың төзімділік деңгейін салыстыру, жапырақтағы зақымның қарқындылығын талдау немесе зиянкес популяциясының өзгеру динамикасын бағалау осы деңгейдің көрнекті мысалы болып табылады. Талдау әрекеті когнитивтік ойлаудың күрделірек түрін іске қосып, логикалық операциялардың тереңдігін арттырады.
Бұл деңгейде білімгер өздігінен жаңа модель, схема немесе зерттеу жоспарын құрастырады. Бұл кезең шығармашылық ғылыми әрекеттің көрінісі ретінде бағаланады. Фитосанитарлық зерттеуде білімгер өз зерттеу моделін ұсынып, зиянкестердің таралуына әсер ететін факторлар жүйесін құрастырады немесе жаңа диагностикалық әдіс ұсына алады. Жинақтау деңгейі жоғары когнитивтік біліктілік пен ғылыми шығармашылықты талап етеді.
Ең жоғары деңгей, бұл білімгердің ғылыми деректерге сүйене отырып, фитосанитарлық жағдайдың жалпы деңгейіне объективті баға беру қабілеті. Бұл деңгейде білімгер алынған деректердің дұрыстығын, қолданылған әдістердің тиімділігін, зерттеу нәтижелерінің сенімділігін және их практикалық маңызын бағалайды. Мысалы, белгілі бір ағаш түрінің зиянкестерге төзімділігі жөнінде қорытынды жасап, оның экологиялық немесе фитосанитарлық тұрғыдан қаншалықты қауіпсіз екенін анықтай алады.
| Деңгей | Фитосанитарлық мысал |
|---|---|
| Білу | Зиянкестердің атаулары мен белгілерін жаттау |
| Түсіну | Зиянкес пен ағаш арасындағы байланысты түсіндіру |
| Қолдану | Диагностикалық кестені қолдану |
| Талдау | Төзімділік деңгейін салыстыру |
| Жинақтау | Өз зерттеу моделін ұсыну |
| Бағалау | Фитосанитарлық жағдайға баға беру |
Осылайша, фитосанитарлық зерттеулер Блум таксономиясының барлық деңгейін қамтып қана қоймай, танымдық іс-әрекеттің толық циклін қамтамасыз етеді. Бұл білімгердің ғылыми ойлауын дамытуға, оның зерттеушілік құзыреттілігін қалыптастыруға және табиғи ортадағы биологиялық процестерді тереңірек түсінуіне жағдай жасайды.
Білімгердің танымдық іс-әрекеті табиғи түрде дамымайды; ол арнайы ұйымдастырылған педагогикалық ортада, нақты әдістер мен құралдарды қолдану арқылы қалыптасады. Танымдық дағдыларды дамытуға бағытталған оқыту процесі белгілі педагогикалық шарттардың сақталуын талап етеді. Бұл шарттар оқу үдерісінің мазмұнын, әдістерін, ұйымдастыру формаларын және оқытушының кәсіби әрекетін кешенді түрде қамтиды.
Танымдық іс-әрекеттің дамуын қамтамасыз ететін негізгі шарттардың бірі. Биология пәнінің ерекшелігі – тірі табиғатпен тікелей байланыс. Фитосанитарлық зерттеулер барысында білімгерлер ағаштардың морфологиялық белгілерін, зақым үлгілерін, зиянкестердің формаларын үнемі бақылап, олардың өзгерістерін тіркейді. Мұндай табиғилық ақпаратты нақты контексте түсінуге, биологиялық заңдылықтарды тәжірибе арқылы меңгеруге ықпал етеді.
Білімгер дайын жауап емес, шешуге тиісті мәселелерді алады. Мысалы: «Неліктен бір ағаш түрі зиянкестерге төзімді, ал екіншісі әлсіз?», «Бұл зақым үлгісінің себебі неде?», «Зиянкес популяциясы неге көбейді?» сияқты сұрақтар танымдық қызығушылықты күшейтеді. Проблемалық жағдайлар білімгерді ойлануға, салыстыруға, зерттеу әдістерін қолдануға итермелейді.
Танымдық іс-әрекеттің нәтижелі болуы білімгердің дербес зерттеу жүргізуіне байланысты. Ол ақпарат іздейді, деректер жинайды, фототіркеу жасайды, көрнекілік материалдармен жұмыс істейді, нәтижелерді кесте, диаграмма түрінде рәсімдейді. Өзіндік жұмыс ізденіс білігін дамытады және зерттеушілік құзыреттіліктің қалыптасуына негіз болады.
Фитосанитарлық зерттеу нәтижелерін сауатты сипаттау, ғылыми тілмен баяндау, қорытындыны дәлелмен көрсету – танымдық әрекеттің жоғары деңгейінің көрсеткіші. Сондықтан сабақ барысында диагностикалық сипаттама жазу, зерттеу есебін рәсімдеу, ғылыми негіздеме келтіру сияқты тапсырмалар жүйелі түрде қолданылуы тиіс.
Оқытушы тек нәтижені бағалап қоймай, білімгерді өз әрекетін талдауға, тиімді және тиімсіз әдістерді айқындауға, келесі зерттеуді жетілдіруге бағыттауы қажет. Рефлексия арқылы білімгер оқу тәжірибесін қайта қарастырып, өзінің танымдық стратегияларын саналы түрде қалыптастырады. Бұл – ғылыми ойлаудың дамуының негізгі механизмі.
Танымдық іс-әрекеттің жоғары деңгейіне жету үшін білімгер диаграммалар құру, сандық көрсеткіштерді есептеу (DSI, зақым деңгейі), алынған нәтижелерді салыстыру сияқты аналитикалық жұмыстарды меңгеруі қажет. Бұл әрекеттер сыни ойлау дағдысын күшейтеді және ақпаратты жүйелі өңдеуге үйретеді.
Танымдық іс-әрекеттің табысты дамуы оқытушының біліктілігіне тікелей байланысты. Оқытушы білімгерге дайын ақпаратты бермейді, керісінше оның іздену жолын ұйымдастырады, бақылау нысанын дұрыс таңдауға көмектеседі, зерттеу әдістерін көрсетеді және нәтижені ғылыми тұрғыдан негіздеуге бағыттайды.
Жоғарыда көрсетілген педагогикалық шарттар бір-бірімен тығыз байланысты және біртұтас жүйе ретінде қарастырылуы тиіс. Бұл шарттарды нақты фитосанитарлық зерттеулер барысында жүзеге асыру білімгердің танымдық іс-әрекетін тиімді қалыптастырып, оның ғылыми ойлауын, зерттеушілік мәдениетін және кәсіби құзыреттілігін дамытуға мүмкіндік береді.
Теориялық бөлімді оқып болсаңыз, білімді бекіту тапсырмаларына өтіңіз:
Оқу нәтижелерін бақылау (1.1)